Psychologia wciąż uczy mitów: analiza 18 podręczników z 2023 r. wykazała liczne zniekształcenia
Badanie opublikowane w The Journal of General Psychology przeanalizowało 18 wstępnych podręczników psychologii z 2023 r. Autorzy sprawdzali, jak opisują słynne eksperymenty i spory w tej dziedzinie. W wielu książkach nadal powtarzano błędy wokół Stanford Prison Experiment, Little Albert czy sprawy Kitty Genovese. Problemem było też upraszczanie kontrowersyjnych tematów, jak stereotype threat i wpływ gier wideo. To sugeruje, że studenci nadal dostają zbyt prosty i czasem stronniczy obraz psychologii.
psypost.org
73% morskich obszarów chronionych jest zanieczyszczonych ściekami, często mocniej niż wody poza ochroną
Zespół Wildlife Conservation Society i University of Queensland przeanalizował 16 491 morskich obszarów chronionych na świecie. W 73% z nich wykryto zanieczyszczenie ściekami pochodzącymi z lądu, a poziomy bywały nawet 10 razy wyższe niż w pobliskich wodach niechronionych. Najgorzej wypadały tropiki, zwłaszcza Coral Triangle, gdzie problem dotyczył 87–92% obszarów. Ścieki dostarczają patogenów, nadmiaru składników odżywczych i chemikaliów, co szkodzi rafom, trawom morskim i namorzynom oraz osłabia sens samej ochrony.
azocleantech.com
Nawet niewielki wzrost udziału żywności ultra-przetworzonej wiąże się ze spadkiem koncentracji
Badanie Monash University wskazuje, że już niewielki codzienny wzrost spożycia żywności ultra-przetworzonej, takiej jak gotowe dania, słone przekąski czy słodzone napoje, wiąże się z mierzalnym pogorszeniem uwagi. Efekt był widoczny nawet u osób, które poza tym jadły ogólnie zdrowo. Wynik pasuje do wcześniejszych obserwacji, m.in. dużego badania z 2022 r., w którym wysoki udział takich produktów w diecie wiązał się z szybszym spadkiem funkcji poznawczych. To na razie związek statystyczny, ale wzmacnia argument za ograniczaniem UPF.
monash.edu
Nowy przegląd łączy alkohol z chorobami neurodegeneracyjnymi, w tym Alzheimerem i Parkinsonem
Przegląd badań opisuje, jak przewlekłe picie alkoholu, szczególnie przy alcohol use disorder, może przyspieszać procesy związane z Alzheimerem i Parkinsonem. Autorzy wskazują na stres oksydacyjny, neurozapalenie, uszkodzenia mitochondriów i nadmierną aktywację glutaminianu. Te mechanizmy sprzyjają m.in. odkładaniu amyloidu beta, fosforylacji tau i uszkodzeniom neuronów dopaminergicznych. Dane dla małych dawek alkoholu są mieszane, ale dla dużego i przewlekłego spożycia obraz ryzyka jest wyraźniejszy.
tandfonline.com
Analiza ponad miliona wpisów: antymuzułmański hejt w Norwegii rośnie, ale tworzy go mała grupa
Badacze z OsloMet użyli uczenia maszynowego do analizy ponad 1 mln publicznych komentarzy z Facebooka i Twittera z lat 2010–2022. Udział antymuzułmańskich wypowiedzi wzrósł w rozmowach z ok. 1% do 4%. Kluczowy wynik jest jednak inny: większość takich treści publikowała niewielka grupa użytkowników, która z czasem się zmieniała i często była aktywna krótko. Według autorów kontakt z tymi osobami może działać lepiej niż samo ignorowanie lub automatyczne usuwanie treści.
oslomet.no
Stwardnienie rozsiane może wynikać z ewolucyjnego „mismatchu” genów odporności i zaniku pasożytów
Nowa praca łączy wzrost ryzyka stwardnienia rozsianego z wydarzeniami sprzed ok. 5 tys. lat. Według autorów pasterze ze stepu pontyjsko-kaspijskiego wnieśli do północno-zachodniej Europy warianty genów odporności, które kiedyś pomagały zwalczać infekcje od zwierząt hodowlanych. Dziś te same warianty mogą zwiększać skłonność do autoagresji. Do tego dochodzi hipoteza „zaniku helmintów”: pasożyty jelitowe dawniej tłumiły nadreaktywność układu odpornościowego, a ich zniknięcie mogło nasilić ryzyko SM.
sciencedirect.com
Bardzo wysoka ekspozycja płodu na PFAS wiązała się w Szwecji z ok. 40% wyższym ryzykiem astmy
Badanie oparte na rejestrach zdrowotnych w Blekinge objęło ponad 11 tys. dzieci z regionu, gdzie przez ponad 30 lat woda pitna była skażona PFAS z pian gaśniczych AFFF. Dzieci narażone prenatalnie na bardzo wysokie stężenia PFAS miały ok. 40% wyższe ryzyko astmy. Skumulowana zapadalność wyniosła 26,7% wobec 16,1% w grupie tła. Co ważne, wzrostu nie obserwowano przy ekspozycji pośredniej i wysokiej, więc wynik dotyczy raczej skrajnie narażonych populacji niż ogółu mieszkańców.
lunduniversity.lu.se
Moralny gniew zwiększa skłonność do udostępniania fake newsów z mało wiarygodnych źródeł
Badania pokazują, że kiedy treść wywołuje moralne oburzenie, ludzie częściej udostępniają ją impulsywnie i rzadziej sprawdzają źródło. W praktyce oznacza to większe rozchodzenie się materiałów z niską wiarygodnością. Mechanizm nie polega tylko na braku wiedzy: emocja przesuwa uwagę z pytania „czy to prawda?” na „czy to pasuje do mojej postawy i grupy?”. To ważna wskazówka dla platform społecznościowych, bo samo dokładanie fact-checków może nie wystarczyć, jeśli reakcja jest natychmiastowa i emocjonalna.
psypost.org
Wirus grypy D namnażał się w ludzkich komórkach płuc podobnie do sezonowej grypy, ale słabo aktywował obronę
W badaniu laboratoryjnym wirus grypy D, wykrywany wcześniej głównie u bydła i świń, skutecznie namnażał się w ludzkich komórkach nabłonka dróg oddechowych oraz w tkance płucnej. Osiągał miana wirusa porównywalne z sezonową grypą A. Ważna różnica polegała na tym, że słabiej uruchamiał wrodzoną odpowiedź przeciwwirusową, m.in. szlaki interferonowe. To nie dowód, że wywoła epidemię u ludzi, ale sygnał, że wirus ma cechy sprzyjające przeskokowi międzygatunkowemu i wymaga monitorowania.
news.osu.edu
Po raz pierwszy globalna dzietność kobiet przewyższyła dzietność mężczyzn — punkt zwrotny przypadł na 2024 r.
Analiza w PNAS pokazuje, że w 2024 r. po raz pierwszy globalny total fertility rate liczony dla kobiet stał się wyższy niż dla mężczyzn. Autorzy wiążą to z męską przewagą liczebną w części populacji, spadkiem umieralności i skutkami selekcji płci przy urodzeniu w niektórych regionach. Zmiana zaszła wcześniej w Europie i Ameryce Północnej, później w Azji, Oceanii i Ameryce Południowej. Według prognoz powrót do równowagi jest mało prawdopodobny, co ma znaczenie dla modeli demograficznych i planowania polityk społecznych.
pnas.org
Analiza Lancet: pomoc rozwojowa obniżyła śmiertelność, a cięcia mogą do 2030 r. przynieść 9,4–22,6 mln zgonów
Badanie w The Lancet Global Health oceniło skutki pomocy rozwojowej w 133 krajach o niskich i średnich dochodach w latach 2001–2021. Autorzy oszacowali spadek śmiertelności ogólnej o 23% i śmiertelności dzieci do 5. roku życia o 39%, z dużym wpływem na HIV/AIDS, malarię i gruźlicę. Modele prognostyczne wskazują, że obecne cięcia finansowania mogą do 2030 r. przełożyć się na 9,4 mln dodatkowych zgonów w łagodnym scenariuszu lub 22,6 mln w ciężkim. To modelowanie, ale skala ryzyka jest bardzo duża.
thelancet.com
MDR-TB: krótsze, całkowicie doustne schematy leczenia zastępują długą i ciężką terapię z zastrzykami
Leczenie gruźlicy wielolekoopornej przez lata trwało 18–24 miesiące i często wymagało bolesnych leków w zastrzykach. Nowe schematy doustne, takie jak BPaL i BPaLM, skracają terapię do ok. 6–9 miesięcy. Oparte są m.in. na bedakilinie, pretomanidzie, linezolidzie i czasem moksyfloksacynie. Według przytoczonych danych osiągają skuteczność rzędu 85–90% i są łatwiejsze do zniesienia dla pacjentów. To ważna zmiana praktyczna, bo poprawia szanse ukończenia leczenia i ogranicza obciążenie systemu ochrony zdrowia.
docwirenews.com
Mikroplastik dotarł do mózgów myszy i wywołał oznaki stanu zapalnego po kontrolowanej ekspozycji
W badaniu laboratoryjnym myszy przez 3 tygodnie dostawały mikroplastik w wodzie pitnej. Cząstki wykryto w wielu tkankach, w tym w mózgu, a u starszych zwierząt akumulacja i zmiany zachowania były silniejsze. Autorzy odnotowali też markery stanu zapalnego oraz zmiany w komórkach odpornościowych mózgu. To wynik z modelu zwierzęcego, więc nie pozwala jeszcze wprost ocenić ryzyka dla ludzi, ale wzmacnia obawy, że drobiny plastiku mogą przekraczać bariery biologiczne i wpływać na układ nerwowy.
sciencedirect.com