Najbogatsze 10% konsumentów odpowiada za ogromną część szkód środowiskowych
Nowe badanie szacuje, że najwyżej konsumujące 10% światowej populacji odpowiada za nieproporcjonalnie dużą część przekraczania granic planetarnych. Roczne koszty szkód oszacowano na 1,7–5,7 bln dolarów, a największy udział mają utrata bioróżnorodności i zmiana klimatu. Autorzy wskazują też, że top 20% odpowiada za większość presji środowiskowej, podczas gdy dolna połowa populacji wnosi dużo mniej. Wniosek: polityki typu „zanieczyszczający płaci” i ograniczanie najbardziej emisyjnych stylów życia mogłyby wyraźnie zmniejszyć szkody.
sciencealert.com
Po szczepieniu HPV w wieku 12–13 lat ryzyko zgonu na raka szyjki przed 30. rokiem życia jest bliskie zeru
Duże badanie z Wielkiej Brytanii, opublikowane w The Lancet, pokazuje bardzo silny efekt programu szczepień HPV prowadzonego w szkołach od 2008 roku. W latach 2020–2024 w Anglii nie odnotowano żadnego zgonu z powodu raka szyjki macicy w grupie 20–24 lata, choć bez szczepień oczekiwano ok. 23. Badacze szacują, że program zapobiegł już około 200 zgonom. U kobiet zaszczepionych starszych, dziś w wieku 30–34 lata, ryzyko zgonu było o 63% niższe niż u niezaszczepionych.
bbc.com
Powstał ultraczarny lakier samochodowy pochłaniający ponad 99,9% światła widzialnego
Chemicy i inżynierowie powłok opracowali lakier do aut, który pochłania ponad 99,9% światła widzialnego. Efekt daje kompozyt klasycznej sadzy technicznej i nanorurek węglowych, tworzący chropowatą strukturę wielokrotnie rozpraszającą i „więżącą” światło. Ważne praktycznie: w przeciwieństwie do wcześniejszych ultraczarnych powłok z nanorurek materiał jest natryskowy i spełnia wymagania trwałości motoryzacyjnej, m.in. odporności na wodę i wilgoć. Zastosowanie celuje głównie w luksusowe wykończenia samochodów.
cen.acs.org
Nastolatki częściej mają niepewny styl przywiązania, gdy widzą rodziców stale rozproszonych telefonem
Badanie opisane w Frontiers in Psychology sprawdzało tzw. technoference, czyli zakłócanie relacji przez urządzenia. Im wyżej nastolatki oceniały rozproszenie rodziców smartfonem, tym częściej wykazywały lękowy lub unikający styl przywiązania. To ważne, bo taki styl wiąże się później z trudnościami w budowaniu bliskich relacji oraz gorszym zdrowiem psychicznym i fizycznym. Autorzy podkreślają, że to korelacja, a nie dowód przyczynowości, ale sygnał ryzyka dla dobrostanu młodzieży.
frontiersin.org
Samotność, bardziej niż izolacja społeczna, wiąże się ze spadkiem sprawności poznawczej
Międzynarodowe badanie z udziałem starszych osób z 18 krajów rozróżniło samotność od samej izolacji społecznej. Wynik: każdy wzrost zgłaszanego poczucia samotności o 10% wiązał się z 8–9% wyższym ryzykiem ciężkiego pogorszenia funkcji poznawczych albo przejścia od braku zaburzeń do łagodnych zaburzeń poznawczych. Samotność wiązała się też z mniejszą szansą poprawy z łagodnych zaburzeń, a sama izolacja po uwzględnieniu samotności miała dużo słabszy związek z pogorszeniem i śmiertelnością.
ucdavis.edu
Badanie międzynarodowe: dzieci śpią bardzo różnie w zależności od kultury
Przegląd badań pokazuje, że normy kulturowe mocno wpływają na sen dzieci: porę zasypiania, łączny czas snu, drzemki oraz to, czy dziecko śpi samo czy z innymi. W części krajów azjatyckich i innych niewesternowych dzieci częściej kładą się później i śpią krócej w nocy, a np. w Holandii częstsze są wcześniejsze i bardziej regularne pory snu. Wniosek badaczy jest prosty: nie ma jednego uniwersalnego „normalnego” wzorca snu dziecka.
bps.org.uk
To samo zdanie polityczne bywa rozumiane inaczej zależnie od tego, kto je wypowie
Badanie psychologiczne analizowało, jak wyborcy Demokratów i Republikanów interpretują te same, celowo niedookreślone wypowiedzi przypisane Donaldowi Trumpowi albo Kamali Harris. Uczestnicy częściej dopowiadali konkretne znaczenia, gdy rzekomy autor należał do ich własnego obozu politycznego. Wynik sugeruje, że zaufanie do mówcy i zgodność partyjna wpływają na to, jak „czytamy między wierszami”, nawet gdy tekst wypowiedzi pozostaje identyczny.
direct.mit.edu
Płatny urlop ojcowski wiąże się z lepszym zdrowiem psychicznym ojców
Badanie Northwestern University i Lurie Children’s Hospital wskazuje, że ojcowie korzystający z płatnego urlopu po narodzinach dziecka rzadziej zgłaszają depresję i lęk. Ci, którzy wzięli urlop bezpłatny, mieli o 58% wyższe prawdopodobieństwo zgłaszania lęku niż ojcowie z urlopem płatnym. Szczególnie zagrożona była grupa, która chciała wziąć wolne, ale nie mogła. Najczęstszą barierą były finanse: wskazywało ją około trzech czwartych ojców z objawami depresji i 71% z objawami lęku.
news.northwestern.edu
Optymizm może obniżać ryzyko demencji u starszych osób
Badacze z Harvard T.H. Chan School of Public Health przeanalizowali dane ponad 9 tys. osób bez demencji na starcie badania. W ciągu nawet 14 lat obserwacji osoby z wyższym poziomem optymizmu miały około 15% niższe ryzyko rozwoju demencji. Związek utrzymywał się po uwzględnieniu wieku, płci, rasy, wykształcenia, depresji i głównych chorób. To badanie obserwacyjne, więc nie dowodzi przyczyny, ale sugeruje, że nastawienie psychiczne może mieć znaczenie dla zdrowia mózgu.
hsph.harvard.edu
Jąkanie powiązano z lękiem i zmienionym przetwarzaniem dźwięku w mózgu
Nowe badanie wykazało, że dorośli jąkający się mają zmienione reakcje słuchowe mózgu zarówno na wczesnym, jak i późniejszym etapie przetwarzania dźwięku. Te różnice były powiązane jednocześnie z nasileniem jąkania i wyższym poziomem lęku. Sugeruje to, że jąkanie nie dotyczy wyłącznie produkcji mowy, ale także współdziałania przetwarzania sensorycznego i stanu emocjonalnego. Autorzy wskazują, że skuteczniejsza terapia może wymagać oceny obu tych obszarów naraz.
psypost.org
Wczesne kręgowce lądowe prawdopodobnie nie przechodziły kijankowatej metamorfozy
Analiza skamieniałości młodych osobników trzech wczesnych tetrapodów i ich bliskich krewnych podważa pogląd, że przejście z wody na ląd wymagało stadium larwalnego podobnego do płazów. Skamieniałości nie pokazują cech typowych dla kijankowatych larw, takich jak zewnętrzne skrzela, a jednocześnie zawierają już rozwijające się kości w typie dorosłym. To sugeruje, że zwierzęta mogły wykluwać się jako miniaturowe wersje dorosłych.
sciencenews.org
Model: cięcia finansowania programów wymiany igieł mogą znacząco zwiększyć liczbę zgonów w USA
Badanie modelowe opublikowane w JAMA Network Open symulowało skutki ograniczenia federalnego finansowania programów wymiany igieł dla ok. 3,7 mln osób wstrzykujących narkotyki w USA przez 5 lat. Szacunki pokazują, że cięcia o 11–80% zwiększałyby śmiertelność ogólną o 0,1–5%, a zgony z przedawkowania o 0,2–6,9%. W scenariuszu trwałego cięcia o 80% model przewidział 39,6 tys. dodatkowych zgonów, w tym 15,6 tys. z powodu przedawkowań. To projekcje modelu, nie dane obserwacyjne.
news.cuanschutz.edu
Duże badanie genetyczne łączy psychozę poporodową z dziedzicznością i rzadkimi wariantami genu HMGCR
Nowa praca wskazuje, że psychoza poporodowa jest silnie dziedziczna: odziedziczalność oszacowano na ok. 55% w analizach rodzinnych i 46% w analizach genomowych. Badacze wykryli też związek ryzyka z rzadkimi uszkadzającymi wariantami genu HMGCR. W badaniu pojawiło się również nakładanie sygnałów genetycznych z chorobą afektywną dwubiegunową, schizofrenią i wybranymi chorobami autoimmunologicznymi. To ważny krok w zrozumieniu biologii zaburzenia, ale nie daje jeszcze prostych zastosowań klinicznych.
nature.com
Przeszczepy komórek między odległymi organizmami dają wskazówki o początkach zwierząt
W eksperymentach badacze przenosili komórki i organella między bardzo odlegle spokrewnionymi eukariontami, by sprawdzić, na ile mogą działać w obcym gospodarzu. Wyniki sugerują, że część takich elementów zachowuje funkcję także po transferze. Wspiera to hipotezę, że we wczesnej ewolucji ważną rolę mogły odgrywać chimeryczność komórkowa i symbioza, czyli łączenie różnych komponentów biologicznych. To badania podstawowe, dające wskazówki o dużych przejściach ewolucyjnych, a nie gotowy model ich pełnego przebiegu.
nature.com