Dziewczynki są szczęśliwsze w szkole niż chłopcy dzięki biologii i relacjom społecznym
Norwescy naukowcy przebadali ponad 1600 dzieci w wieku 6–9 lat i wykazali, że dziewczynki czują się w szkole szczęśliwsze od chłopców. Wynika to z tego, że dziewczynki czerpią więcej dopaminy – hormonu szczęścia – z relacji z koleżankami i kolegami, natomiast chłopcy uzyskują ten efekt głównie przez indywidualne aktywności i potrzebują więcej ruchu z powodu wyższego poziomu testosteronu. Dziewczynki częściej lubią swoją klasę, chętnie czytają i interesują się nauką, czują się bezpieczniejsze, a ich szczęście wyraźnie łączy się z przyjaźniami i pozytywną atmosferą. Chłopcy wolą lekcje WF, czują się pewnie w matematyce, ale znacznie mniej doceniają relacje społeczne w klasie. Badacze sugerują, że długie, siedzące dni szkolne biologicznie bardziej sprzyjają dziewczynkom. Dla poprawy dobrostanu wszystkich dzieci zalecają więcej ruchu i zajęć opartych na pasjach.
Chorzy na raka rzadziej dostają Alzheimera – winny białko Cystatyna-C
Nowe badania pokazują, że osoby chore na niektóre nowotwory, jak rak płuca, prostaty czy jelita, rzadziej chorują na Alzheimera. Przyczyną jest białko cystatyna-C wydzielane przez guzy, które u myszy przedostaje się do mózgu i pobudza mikroglej do usuwania szkodliwych blaszek amyloidowych. Ten mechanizm wyjaśnia, dlaczego chorzy na raka są mniej podatni na Alzheimera, a osoby z Alzheimerem rzadziej chorują na raka – występuje tu swoista wymiana na poziomie biologicznym. Na razie badania prowadzone były na modelach zwierzęcych, potrzebna jest weryfikacja u ludzi. Naukowcy liczą, że odkrycie pozwoli opracować skuteczne terapie, które będą naśladować zdolność cystatyny-C do rozpuszczania blaszek, bez ryzyka rozwoju nowotworu.
Badacze: Kontrola AI i Big Tech przypomina historyczny faszyzm – powstał termin technofaszyzm
Naukowcy przedstawiają pojęcie 'technofaszyzmu' dla opisania podobieństw między współczesnymi mechanizmami kontroli w sektorze AI i dużych firm technicznych a faszyzmem z XX wieku. Wskazują na powiązania biznesu z władzą, wpływ oligarchów, jak Elon Musk, oraz wykorzystanie AI w decyzjach wojskowych, np. w armii Izraela. Zwracają uwagę, że firmy technologiczne odrzucają regulacje pod pretekstem zagrożenia dla innowacji, co umożliwia im szkodzenie środowisku, dyskryminowanie algorytmiczne i tłumienie krytyki. Alternatywą jest innowacyjność ograniczona społecznie, jak w Chinach, gdzie DeepSeek AI pokazuje, że ograniczenia mogą sprzyjać kreatywności. Autorzy podkreślają potrzebę demokratycznej kontroli nad rozwojem technologii.
Do 2050 roku niemal połowa ludzi na świecie odczuje ekstremalne upały
Z prognoz naukowców z Uniwersytetu Oksfordzkiego wynika, że jeśli średnia temperatura na świecie wzrośnie o 2°C względem okresu przedindustrialnego – co może nastąpić do 2050 roku – aż 3,79 miliarda ludzi (41% populacji) będzie narażonych na ekstremalne upały. To niemal dwa razy więcej niż w 2010 roku (1,54 mld). Najbardziej zagrożone są Indie, Nigeria, Indonezja, Bangladesz, Pakistan i Filipiny, a największy wzrost temperatur dotknie m.in. Republikę Środkowoafrykańską, Nigerię, Sudan Południowy, Laos i Brazylię. Nawet Europa i Ameryka Północna, przyzwyczajone do klimatu chłodniejszego, doświadczą wzrostu liczby upalnych dni, co może przeciążyć infrastrukturę i zmusić kraje do masowego inwestowania w klimatyzację jeszcze przed przekroczeniem progu 1,5°C.
Grzyb psylocybina trwale poprawia nastrój – widocznie zmienia pracę mózgu u szczurów
Badania wykazały, że jednorazowa dawka psylocybiny u szczurów daje długotrwały efekt przeciwdepresyjny – nawet do 12 tygodni od podania zwierzęta wykazywały mniej oznak bezradności w testach behawioralnych. Co ważne, po kilku tygodniach fizyczne zmiany w neuronach ustępowały, ale funkcjonalne zmiany – jak pobudliwość elektryczna i szybsze reakcje neuronów – utrzymywały się nadal. Sugeruje to, że kluczowy dla trwałych efektów może być sposób działania neuronów, nie zmiany ich budowy. Wyniki te przybliżają naukowców do zrozumienia, jak psylocybina może długotrwale łagodzić depresję i otwiera drogę do nowych terapii opartych na zmianie funkcji komórek nerwowych.
COVID-19 spowodował trwały wzrost liczby zgonów – obalono hipotezę o jedynie przyspieszonych śmierciach
Analiza danych z 34 państw o wysokich dochodach wykazała, że lata po szczycie pandemii COVID-19 charakteryzują się trwałym, znaczącym wzrostem liczby zgonów. Wyniki te podważają tzw. hipotezę przesunięcia śmiertelności, która zakładała, że pandemia tylko przyspieszyła zgony osób, które i tak niedługo by zmarły. Wyraźnie widoczny jest długofalowy wpływ COVID-19 na trendy umieralności, wykraczający poza lata 2020–2021.
Kobiety naukowczynie częściej przerywane na konferencjach oraz spotkaniach naukowych
Z badania analizującego tysiące seminariów ekonomicznych oraz wystąpień na rynku pracy wynika, że kobiety-prelegentki są przerywane znacznie częściej niż mężczyźni – nawet o 10–20% w seminariach i podczas prezentacji rekrutacyjnych. Co więcej, przerwania wobec kobiet bywają bardziej negatywne, częściej raniące lub następują w trakcie wypowiedzi, a nie po jej zakończeniu. Kobiety spotykają się również z większą liczbą protekcjonalnych i wrogich pytań, szczególnie podczas rozmów o pracę w naukach ekonomicznych, co może przyczyniać się do utrzymujących się nierówności płci.
Pierwszy masowy grób zarazy Justyniana odkryty i potwierdzony genetycznie w rejonie Morza Śródziemnego
Naukowcy znaleźli i potwierdzili genetycznie pierwszy masowy grób ofiar zarazy Justyniana (541–750 r. n.e.) na starożytnym hipodromie w Dżerasz w Jordanii. Analizy DNA ponad 200 jednocześnie pochowanych osób wykazały, że wszyscy zmarli w wyniku jednej katastrofalnej epidemii. Stwierdzono obecność bakterii Yersinia pestis – tej samej, która wywołała później czarną śmierć. Odkrycie pozwala lepiej poznać zagrożenia i skutki najstarszej udokumentowanej pandemii oraz realia życia ludzi w czasach starożytnej katastrofy zdrowotnej.
Przewlekły stres prowadzi do postępującej utraty masy kości przez nadmiar kortyzolu
Przewlekły stres wywołuje stopniową utratę masy kostnej na skutek ciągłego pobudzenia receptorów glikokortykoidowych przez kortyzol. Ten mechanizm hamuje działanie osteoblastów (komórki budujące kości) i sprzyja osteoklastom, które kości rozkładają. Z biegiem czasu efekty te nasilają się, rośnie ryzyko osteoporozy a powrót do normy jest bardzo utrudniony, szczególnie przy długotrwałym stresie lub chorobach, takich jak zespół Cushinga.
Prawo „czerwonej flagi” ograniczające dostęp do broni wyraźnie zmniejsza liczbę samobójstw
Badania z USA pokazały, że w pierwszym roku po wprowadzeniu tzw. prawa 'czerwonej flagi' (ERPO) w czterech stanach, liczba samobójstw z użyciem broni palnej spadła średnio o 3,79 na 100 tys. osób. Przełożyło się to na zapobieżenie ok. 675 zgonom. Prawo to czasowo odbiera prawo do posiadania broni osobom w ostrym kryzysie. W pozostałych sposobach samobójstw nie odnotowano wzrostu, co sugeruje skuteczność rozwiązania. Obecnie podobne przepisy działają już w 21 stanach i w Waszyngtonie.
Polifenole roślinne chronią jelita przed chorobami, wpływając na mikrobiom i odporność
Badania genetyczne wykazały, że spożywanie produktów bogatych w polifenole roślinne (np. anyż, kapary) zmniejsza ryzyko zapalenia jelit, szczególnie wrzodziejącego zapalenia okrężnicy. Polifenole działają przeciwzapalnie i antyoksydacyjnie – poprawiają skład flory bakteryjnej, wzmacniają barierę jelitową i regulują pracę układu odpornościowego. Stymulują wzrost korzystnych bakterii wytwarzających krótkołańcuchowe kwasy tłuszczowe o działaniu przeciwzapalnym.
Ołów we krwi u dzieci zwiększa ryzyko depresji w wieku nastoletnim
Badanie amerykańskie wykazało, że nawet niewielki wzrost stężenia ołowiu we krwi u dzieci w wieku 1–12 lat, zwłaszcza w okolicach 8. roku życia, zwiększa ryzyko wystąpienia objawów depresyjnych w okresie nastoletnim nawet o 90%. Główne źródła narażenia to kurz, gleba i stare rury wodociągowe. Efekty toksyczne ołowiu na układ nerwowy wpływają m.in. na regulację nastroju, co podkreśla znaczenie działań prewencyjnych.
Różne kryzysy gospodarcze różnie wpływają na liczbę rozwodów na świecie
Z analizy obejmującej 83 kraje wynika, że kryzys bankowy czy walutowy zwiększa liczbę rozwodów w krótkim i średnim okresie, natomiast kryzys zadłużeniowy państwa prowadzi do spadku liczby rozwodów, nawet po uwzględnieniu poziomu rozwoju i nierówności społecznych.
Ludzki astrovirus powoduje ciężką biegunkę u dzieci z obniżoną odpornością
Ludzki astrovirus, który zwykle wywołuje łagodne choroby układu pokarmowego u zdrowych dzieci, grozi poważnymi problemami u dzieci z obniżoną odpornością, np. z chorobami nowotworowymi. U takich dzieci wykrywa się go w 9,8% przypadków, może prowadzić do groźnych powikłań, jak zakażenie całego organizmu czy zapalenie mózgu.
Długoterminowe prognozy dotyczące pokrywy lodowej Antarktydy są coraz bardziej zgodne
Symulacje klimatyczne wykazały, że rozbieżności w prognozach dotyczących utraty lodu w Antarktydzie są duże w perspektywie krótkoterminowej, ale w ujęciu wielowiekowym prognozy te stają się coraz bardziej spójne. Pozwala to lepiej planować adaptację do podnoszenia poziomu mórz.
NASA: symulacje łączące pola magnetyczne gwiazd neutronowych wyjaśniają powstawanie promieni gamma
Naukowcy z NASA, korzystając z superkomputera Pleiades, przeprowadzili ponad 100 symulacji ostatnich 7,7 ms tuż przed połączeniem gwiazd neutronowych (po 1,4 masy Słońca każda). Udowodniono, że zderzające się, splątane pole magnetyczne gwiazd może powodować emisję wysokoenergetycznego promieniowania rentgenowskiego i gamma, widocznego przed zderzeniem. Wyniki mają pomóc w detekcji takich zdarzeń przez teleskopy LISA oraz detektory fal grawitacyjnych, np. LIGO i Virgo.