Badanie: po nagłym zamknięciu USAID przemoc wzrosła niemal od razu
Recenzowane badanie porównało 870 regionów przed i po nagłym wstrzymaniu pomocy USAID w 2025 r. Najsilniej ucierpiały obszary wcześniej bardziej zależne od amerykańskiej pomocy, głównie w Afryce. Po odcięciu środków liczba protestów i zamieszek wzrosła o ok. 10%, starć zbrojnych o 6,9%, a ofiar walk o 9,3%. Autorzy wskazują na mechanizm szoku ekonomicznego: gdy pomoc zniknęła bez okresu przejściowego, więcej osób mogło uznać udział w przemocy za mniej kosztowny.
time.com
Na dworcach często kopiujemy trasę osoby przed nami, nawet jeśli to wolniejsza droga
Badacze prześledzili ruch pasażerów na dwóch zatłoczonych stacjach w Japonii, używając nagrań z góry i symulacji. Wynik: ludzie często wybierają tę samą ścieżkę co osoba idąca bezpośrednio przed nimi, nawet gdy wydłuża to wyjście. Taka „imitacja trasy” zmniejsza liczbę czołowych mijanek i konfliktów w tłumie. W praktyce oznacza to, że w zatłoczonych miejscach częściej wybieramy płynniejsze poruszanie się niż najszybszą trasę.
psypost.org
Ile śpi przeciętny dorosły w USA? Średnio 7,6 godziny na dobę
Analiza reprezentatywnych danych dla USA pokazuje, że przeciętny dorosły śpi 7,6 godziny na noc. Środkowe 80% badanych mieściło się między 6,5 a 8,9 godziny. To sugeruje, że większość dorosłych jest blisko często zalecanego zakresu 7–9 godzin, choć istotna mniejszość śpi krócej niż 7 godzin. Badanie opisuje realny rozkład snu w populacji, a nie tylko zalecenia medyczne.
academic.oup.com
Ponad 600 tys. ciąż: antydepresanty w ciąży nie zwiększały ryzyka autyzmu ani ADHD
Duży przegląd systematyczny i metaanaliza objęły ponad 600 tys. ciąż z ekspozycją na leki przeciwdepresyjne. Surowe porównania sugerowały wyższe ryzyko autyzmu i ADHD u dzieci, ale po uwzględnieniu chorób psychicznych rodziców, genetyki i czynników rodzinnych związek znikał lub wyraźnie słabł. Wniosek badaczy: obserwowane wcześniej ryzyko najpewniej wynika głównie z obciążeń psychiatrycznych i rodzinnych, a nie z samego leku.
theguardian.com
Badanie: dorośli autystyczni są bardziej narażeni na część form przemocy seksualnej
Badanie wskazuje, że osoby autystyczne częściej doświadczają niektórych typów wiktymizacji seksualnej niż osoby nieautystyczne. Autorzy wiążą to m.in. z przeciążeniem sensorycznym, trudnością w odczytywaniu sygnałów ryzyka i większym problemem z szybkim stawianiem granic w stresie. To nie oznacza, że autyzm „powoduje” przemoc, lecz że pewne sytuacje i braki wsparcia zwiększają podatność. Badacze podkreślają potrzebę lepszej edukacji o zgodzie i wsparcia dopasowanego do potrzeb sensorycznych i komunikacyjnych.
psypost.org
„Dobre” bakterie skóry mogą blokować sygnał zapalny wywołujący egzemę
Zespół z Manchesteru i Japonii pokazał, że niektóre nieszkodliwe bakterie skóry wytwarzają lipopeptydy hamujące IL-33, ważny sygnał zapalny związany z egzemą. W doświadczeniach na myszach podanie tych cząsteczek zapobiegało uwalnianiu IL-33 i zatrzymywało rozwój zmian skórnych. To wczesny etap badań: wynik dotyczy modelu zwierzęcego, ale sugeruje możliwość stworzenia nowego miejscowego leczenia bez użycia żywych bakterii.
manchester.ac.uk
113 badań i 25 tys. pacjentów: wyznaczono optymalne dawki 5 leków na ADHD
Badacze przeanalizowali 113 prób klinicznych z udziałem ponad 25 tys. osób z ADHD, by sprawdzić, przy jakich dawkach korzyści są największe, a skutki uboczne najmniejsze. Zastosowali sieciową metaanalizę zależności dawka–efekt dla pięciu często używanych leków. Wniosek: po przekroczeniu zatwierdzonych dawek maksymalnych średnio nie widać już dużego zysku terapeutycznego. Powstało też bezpłatne narzędzie online do wspólnego ustalania dawkowania przez lekarza i pacjenta.
southampton.ac.uk
Megatsunami w Alasce wzniosło wodę 481 metrów po ścianach fiordu
Badanie opublikowane w „Science” opisuje osuwisko z 10 sierpnia 2025 r. w fiordzie Tracy Arm na Alasce, które wywołało falę dochodzącą do ok. 1580 stóp, czyli 481 metrów, na zboczach fiordu. To drugi najwyższy zanotowany run-up tsunami. Nikt nie zginął, bo w pobliżu nie było statków. Naukowcy wskazują, że przed osuwiskiem pojawiły się tysiące drobnych wstrząsów sejsmicznych, co może pomóc budować systemy wczesnego ostrzegania dla podobnych fiordów.
theconversation.com
Skąd ludzka praworęczność? Badanie wiąże ją z dwunożnością i wzrostem mózgu
Porównawcze badanie 2025 osobników z 41 gatunków naczelnych sugeruje, że silna przewaga prawej ręki u ludzi wynika z dwóch zmian ewolucyjnych: przejścia do chodu dwunożnego i dużego wzrostu mózgu. Model bayesowski pokazał, że po uwzględnieniu wielkości mózgu i cech związanych z dwunożnością ludzie przestają być anomalią wśród naczelnych. Autorzy proponują proces dwuetapowy: najpierw uwolnienie rąk przez chodzenie w pionie, potem utrwalenie specjalizacji manualnej przez reorganizację mózgu.
eurekalert.org
W Chinach 1779 niedokończonych budów stało się kosztownymi „utkniętymi aktywami”
Badanie w „One Earth” zmapowało 1779 niedokończonych inwestycji w 142 chińskich miastach. Autorzy szacują, że pochłonęły one ok. 485 mln ton materiałów budowlanych, podniosły emisyjność sektora nieruchomości o 9,6% i przyczyniły się do obciążenia zdrowotnego odpowiadającego 2,6 mln lat życia skorygowanych niesprawnością przez pył PM2.5. Łączne straty ekonomiczne oszacowano na ok. 347 mld dolarów. Problem koncentruje się zwłaszcza na nowych przedmieściach, gdzie pogłębia braki usług i nierówności.
cell.com
Więcej pyłu PM2.5 przed operacją wiązało się z większym ryzykiem powikłań
Analiza 49 615 planowych operacji wykazała, że wyższe narażenie na drobny pył PM2.5 w tygodniu przed zabiegiem było związane z częstszymi powikłaniami, takimi jak sepsa, zapalenie płuc i zakażenia rany. Gdy dobowe stężenie przekraczało 35 µg/m³, odsetek powikłań rósł z 4,8% do 6,2%. Każde dodatkowe 10 µg/m³ wiązało się z ok. 8% względnym wzrostem ryzyka. To badanie obserwacyjne, więc pokazuje związek, a nie pewny skutek przyczynowy.
healthcare.utah.edu
Wykryto markery genetyczne związane z chorobą tętnic obwodowych
Naukowcy z Northeastern University i współpracownicy przeanalizowali duże zbiory danych genetycznych i wskazali warianty zwiększające ryzyko choroby tętnic obwodowych (PAD). Część sygnałów pokrywa się z genami związanymi z krzepnięciem i chorobami sercowo-naczyniowymi, ale część może odróżniać PAD od innych postaci miażdżycy. W praktyce takie markery mogą pomóc wcześniej wyłapywać pacjentów wysokiego ryzyka i lepiej zapobiegać ciężkim powikłaniom, w tym amputacjom.
news.northeastern.edu
Kontrola 611 myszy wykazała, że wiele popularnych modeli laboratoryjnych jest źle opisanych
Duża analiza genetyczna 611 myszy z 341 powszechnie używanych linii wykazała, że około połowa nie zgadzała się genetycznie z opisem swojej linii. Znajdowano brakujące lub nadmiarowe modyfikacje oraz ślady mieszania szczepów. To ważny problem metodologiczny: ukryte różnice genetyczne mogą zmieniać wyniki doświadczeń i osłabiać powtarzalność badań biomedycznych. Autorzy wskazują na potrzebę rutynowego genotypowania i lepszej kontroli kolonii.
nature.com