Ludzie mówią coraz mniej: średnio o 338 słów dziennie mniej z każdym rokiem
Badanie opublikowane w „Perspectives on Psychological Science” pokazuje stały spadek liczby wypowiadanych słów od 2005 do 2019 r. Średnia dzienna liczba słów spadła z ok. 16 tys. do 12,7 tys. To ok. 120 tys. mniej słów rocznie. U młodszych dorosłych spadek wynosił ok. 452 słowa rocznie, u starszych 314. Autorzy wskazują, że obok SMS-ów, e-maili i social mediów mogły zniknąć też drobne codzienne rozmowy, np. w sklepie czy sąsiedztwie.
umkc.edu
Congestion pricing w Nowym Jorku obniżyło ruch i emisje w centrum Manhattanu
Po wprowadzeniu 5 stycznia 2025 r. opłaty 9 dolarów za wjazd do strefy poniżej 60. ulicy ruch samochodowy spadł o ok. 10–11%. W pierwszych miesiącach odnotowano też spadek emisji i stężeń PM2.5 nawet o 22% względem scenariusza bez tej polityki. Badanie wskazuje także 14% mniej wypadków, mniej skarg na hałas, szybsze autobusy i poprawę jakości powietrza także poza Manhattanem. To obserwacja z pierwszych miesięcy, więc kluczowe będzie utrzymanie efektu w dłuższym okresie.
nature.com
Wyższy poziom witaminy D w średnim wieku powiązano z niższym poziomem tau po 16 latach
Badanie 793 osób bez demencji, ze średnim wiekiem 39 lat, wykazało, że poziom witaminy D powyżej 30 ng/mL wiązał się po ok. 16 latach z niższym poziomem białka tau w mózgu. Tau jest jednym z biomarkerów choroby Alzheimera. Nie stwierdzono podobnego związku dla amyloidu beta. Analiza uwzględniała m.in. wiek, płeć i depresję. To korelacja, nie dowód, że suplementacja chroni przed demencją.
universityofgalway.ie
Naukowcy pokazali nieinwazyjny sposób pomiaru „oczyszczania” mózgu podczas snu
Zespół z University of Oulu opracował szybką, nieinwazyjną metodę śledzenia przepływu krwi i płynu mózgowo-rdzeniowego podczas snu, bez użycia kontrastu. Badacze mierzą naturalne pulsacje sercowo-naczyniowe, oddechowe i naczynioruchowe, które podczas snu nasilają przepływ płynów i usuwanie produktów przemiany materii. Wynik może pomóc badać, jak z wiekiem pogarsza się ten mechanizm, a w przyszłości także monitorować go urządzeniami ubieralnymi.
oulu.fi
Badanie: zgodność z rządem poprawia samopoczucie, opozycja polityczna je pogarsza
Badanie opisane w „Advances in Psychology” śledziło dobrostan Demokratów i Republikanów w pierwszych tygodniach drugiej prezydentury Donalda Trumpa. Republikanie częściej zgłaszali wyższe zadowolenie z życia i szczęście, a Demokraci początkowo notowali spadek, po czym następowało częściowe odbicie. Autorzy wiążą to z dopasowaniem między własnymi wartościami a działaniami rządu. To wynik z konkretnego momentu politycznego, więc nie musi przenosić się na inne okresy i kraje.
psypost.org
Przebyta mononukleoza po EBV wiąże się z ponad 3-krotnie wyższym ryzykiem stwardnienia rozsianego
Badanie przedstawione na ACTRIMS Forum 2025 wykazało, że osoby z EBV-dodatnią mononukleozą zakaźną miały ponad 3 razy wyższe ryzyko rozwoju stwardnienia rozsianego niż grupa kontrolna. Skorygowany hazard ratio dla SM wyniósł 3,03, a zapadalność 2,25 vs 0,77 na 10 tys. osobolat. Obserwacja trwała medianowo 6–8 lat. Wynik wzmacnia wcześniejsze podejrzenia, że wirus Epsteina-Barr może odgrywać ważną rolę w rozwoju SM.
aan.com
Powstały „neuroboty” z komórek żaby — same tworzą prosty układ nerwowy
Inżynierowie z Wyss Institute i Tufts University zbudowali małe, pływające bioboty z komórek zarodkowych Xenopus laevis. Po dodaniu prekursorów neuronów struktury same organizowały neurony, aksony, dendryty i synapsy. Takie „neuroboty” poruszały się aktywniej i miały inny profil ekspresji genów niż wersje bez komórek nerwowych. To wczesny etap badań, ale może być ważny dla biohybrydowej robotyki i przyszłych metod naprawy uszkodzeń nerwów.
spectrum.ieee.org
Regularny ruch w średnim wieku powiązano z o połowę niższym ryzykiem przedwczesnej śmierci
Badanie ponad 11 tys. australijskich kobiet, obserwowanych przez 15 lat, pokazało, że utrzymywanie co najmniej 150 minut umiarkowanej lub intensywnej aktywności tygodniowo w wieku 50–60 lat wiązało się z ok. 50% niższym ryzykiem przedwczesnej śmierci z dowolnej przyczyny. Chodziło m.in. o szybki marsz czy pływanie. Najsilniejszy efekt dotyczył kobiet aktywnych stale; dane oparto jednak na samoopisach, co ogranicza precyzję pomiaru.
nature.com
Archeologia sugeruje, że hazard w obu Amerykach ma bardzo głębokie, prehistoryczne korzenie
Przegląd znalezisk archeologicznych i etnograficznych wskazuje, że gry losowe i zakłady były ważną częścią życia rdzennych społeczności obu Ameryk od bardzo dawna. Stawką bywały nie tylko przedmioty, ale też praca czy status społeczny. Materiał sugeruje, że takie praktyki mogły sięgać nawet 12 tys. lat wstecz, choć dostępny opis nie podaje jednego rozstrzygającego znaleziska dla tej daty. To raczej szeroki obraz rozwoju gier i myślenia o prawdopodobieństwie niż pojedynczy przełom.
scientificamerican.com
Sygnał między wyspą a ACC może przewidywać, czy terapia depresji zadziała
Badacze opisali biomarker oparty na kierunku przepływu sygnału między przednią wyspą a przednim zakrętem obręczy. U zdrowych osób sygnał biegnie zwykle od wyspy do ACC, a w ciężkiej depresji bywa odwrócony. Im silniejsze odwrócenie, tym cięższe objawy. U części pacjentów leczonych Stanford Neuromodulation Therapy, odmianą TMS podawaną przez 5 dni, po poprawie wzorzec wracał ku normie. Wyniki są obiecujące, ale wymagają dalszej walidacji klinicznej.
psypost.org
Skamieniałości sugerują, że złożone zwierzęta istniały jeszcze przed „eksplozją kambryjską”
Analizy skamieniałości z ediakaru, sprzed ok. 580–543 mln lat, pokazują coraz bardziej złożone społeczności zwierząt jeszcze przed klasyczną eksplozją kambryjską. Ślady pełzania i rycia przechodzą od prostych, chaotycznych do bardziej skoordynowanych, co sugeruje lepszą kontrolę ruchu, zmysły i specjalizację ekologiczną. Autorzy wskazują, że późniejsze zróżnicowanie mogło wynikać z narastających interakcji i konkurencji, a nie z nagłego jednorazowego „wybuchu” ewolucji.
sciencenews.org
Pilotowe RCT: codzienny CBD zwiększył BMI u pacjentów z anoreksją
W małym, randomizowanym i podwójnie zaślepionym badaniu klinicznym FDA-zatwierdzona formulacja CBD zwiększała BMI u osób z jadłowstrętem psychicznym bardziej niż placebo. Uczestnicy mieli średnio ok. 23 lata, a wyjściowe BMI wynosiło około 20,1 kg/m². To wstępny wynik, ale ważny, bo wcześniejsze prace częściej sugerowały brak wpływu CBD na masę ciała albo nawet spadek apetytu.
norml.org
Przegląd 108 badań: kontakt z naturą zmienia aktywność sieci mózgowych związanych ze stresem
Przegląd 108 badań neuroobrazowych wskazuje, że kontakt z naturalnym otoczeniem wiąże się ze zmianami w sieciach mózgowych odpowiadających za uwagę, regulację stresu i emocje. Już po 8–9 minutach oglądania natury obserwowano wzrost fal alfa związanych z relaksem oraz spadek aktywności kojarzonej ze stresem. Silniejsze efekty dawał kontakt z prawdziwą przyrodą niż z symulacją. Najkorzystniejsze cechy otoczenia to zieleń, woda, otwarta przestrzeń i mały chaos wizualny.
sciencedirect.com
Perowskitowe ogniwa słoneczne z ołowiu odzyskanego ze starych kul
Badacze pokazali, że ołów odzyskany z wielowiekowej amunicji, np. dawnych pocisków, może posłużyć jako surowiec do produkcji ogniw perowskitowych. To interesujące połączenie recyklingu z technologią fotowoltaiczną o wysokiej sprawności. Praca sugeruje potencjalną korzyść materiałową i środowiskową, ale dostępny opis nie podaje jeszcze konkretnych parametrów wydajności czy trwałości takich ogniw.
nature.com
Zaobserwowano drugi znany układ z dwiema planetami formującymi się w dysku pyłowym
Astronomowie bezpośrednio zaobserwowali dwie formujące się planety wokół młodej gwiazdy WISPIT 2, oddalonej o ok. 437 lat świetlnych. To dopiero drugi potwierdzony taki układ po PDS 70. Nowo opisana WISPIT 2c krąży około 4 razy bliżej gwiazdy i ma około 2 razy większą masę niż wcześniej znana WISPIT 2b. Obie są gazowymi olbrzymami, a szczeliny i pierścienie w dysku pokazują, jak planety rzeźbią otaczający je materiał w trakcie wzrostu.
iopscience.iop.org
Cykady znajdują drzewa dzięki cieniom — pomaga im zjawisko zwane skototaksją
Nimfy cykad po wyjściu z ziemi kierują się ku ciemniejszym obszarom tworzonym przez cień pni i koron drzew. To zachowanie, zwane skototaksją, pozwala im znaleźć pionową powierzchnię potrzebną do ostatniego linienia i rozwinięcia skrzydeł. Mechanizm jest prosty, ale skuteczny: nawet przy ograniczonym wzroku cień staje się wskazówką, gdzie wspiąć się, by przejść do stadium dorosłego.
sciencenews.org
