Badanie bliźniąt: więcej lat edukacji wiąże się z niższym prawicowym autorytaryzmem
Badanie na bliźniętach pokazało, że osoby z dłuższą edukacją formalną zwykle mają niższe wyniki na skali prawicowego autorytaryzmu, czyli cechy obejmującej silne podporządkowanie autorytetom, przywiązanie do tradycyjnych norm i większą surowość wobec ich łamania. Kluczowy wniosek jest ostrożny: większość tej zależności wyjaśniają wspólne środowisko i genetyka, a nie sam prosty wpływ szkoły czy studiów.
psypost.org
Analiza: legalizacja konopi wiąże się z niższą przestępczością, bez wzrostu ryzyka
Analiza wskazuje, że przepisy legalizujące konopie są powiązane z niższą przestępczością. W cytowanych badaniach legalizacja medyczna częściej łączyła się ze spadkiem przestępstw przeciw mieniu, a rekreacyjna z redukcją części przestępstw z użyciem przemocy, m.in. napaści, kradzieży i gwałtów, czasem z opóźnieniem o kilka lat. Autorzy podkreślają, że dane nie pokazują wzrostu przestępczości po legalizacji, ale spór o to, na ile to związek przyczynowy, pozostaje otwarty.
norml.org
Ftalany z plastiku powiązano z blisko 2 mln przedwczesnych porodów i 74 tys. zgonów
Badanie opublikowane 31 marca 2026 w eClinicalMedicine oszacowało, że prenatalna ekspozycja na ftalany, m.in. DEHP i DiNP, mogła być związana z prawie 2 mln przedwczesnych porodów na świecie w 2018 roku, czyli ponad 8% wszystkich przypadków, oraz z ok. 74 tys. zgonów noworodków. Zespół z NYU analizował dane populacyjne z USA, Europy i Kanady, a potem oszacował skutki globalne. To mocny sygnał zdrowotny, ale takie wyliczenia opierają się na modelowaniu, więc wymagają dalszej weryfikacji.
cnn.com
Nieregularne pory snu mogą podwajać ryzyko zawału lub udaru w późniejszym okresie
Naukowcy z University of Oulu śledzili 3231 Finów urodzonych w 1966 roku. W wieku 46 lat ich sen mierzono przez tydzień opaskami aktywności, a potem przez ponad 10 lat sprawdzano rejestry zdrowotne. Duże wahania godzin chodzenia spać, szczególnie przy czasie w łóżku krótszym niż 8 godzin, wiązały się z około 2-krotnie wyższym ryzykiem poważnych incydentów sercowo-naczyniowych, takich jak zawał serca i udar. Nieregularna godzina wstawania nie miała wyraźnego związku.
oulu.fi
Połowa kalorii z pól nie trafia do ludzi. Sama nieefektywność wołowiny to 39,7% strat
Analiza globalnego wykorzystania upraw z lat 2010–2020 wykazała, że w 2020 roku tylko 50,1% kalorii wytworzonych na gruntach rolnych było dostępne bezpośrednio dla ludzi. Pozostałe 49,9% znikało głównie przez pasze dla zwierząt i zastosowania nieżywnościowe, np. biopaliwa. To ilość energii wystarczająca do wyżywienia 7,2 mld osób. Największym źródłem strat była wołowina: odpowiadała za 39,7% utraconych kalorii i wymagała 33 kalorii paszy na 1 kalorię mięsa bez kości.
iopscience.iop.org
Naukowcy wskazali obwód mózgu łączący stres z zachowaniami uzależnieniowymi
Badacze z Texas A&M opisali bezpośrednie połączenie między ośrodkami stresu a rejonami mózgu odpowiedzialnymi za nawyki. W normalnych warunkach sygnały stresowe aktywują interneurony cholinergiczne i pomagają elastycznie podejmować decyzje. Alkohol, szczególnie we wczesnym odstawieniu, osłabia ten mechanizm: komórki reagują słabiej i wolniej, przez co mózg gorzej dostosowuje się do stresu i łatwiej wpada w sztywne, kompulsywne zachowania. To wynik mechanistyczny, ważny dla dalszych badań nad nawrotami.
stories.tamu.edu
W 80% z 109 krajów dobrostan silniej łączy się z pozycją dochodową niż z samą kwotą
Analiza danych Gallup World Poll z 109 krajów i ponad 90 tys. osób pokazuje, że subiektywny dobrostan częściej zależy od miejsca w krajowej hierarchii dochodów niż od samego poziomu zarobków. W 80% badanych państw ważniejsza była pozycja względem innych niż dochód absolutny. Związek ten był ponad 3 razy silniejszy w bardziej materialistycznych społeczeństwach, a w krajach o wysokim zaangażowaniu obywatelskim i silnym kapitale społecznym był o ok. 80% słabszy.
nature.com
Trauma z dzieciństwa zwiększa ryzyko jednoczesnej depresji i chorób przewlekłych na starość
Nowe badanie wskazuje, że skumulowane doświadczenia przemocy, zaniedbania i innych trudnych przeżyć w dzieciństwie podnoszą ryzyko współwystępowania chorób przewlekłych i depresji w starszym wieku. Chodzi m.in. o przewlekły ból, choroby sercowo-naczyniowe oraz kliniczną depresję. Efekt utrzymywał się nawet ponad 20 lat i nie znikał po uwzględnieniu innych czynników ryzyka. Część związku tłumaczą późniejsze problemy psychiczne i gorsza sytuacja społeczno-ekonomiczna.
psypost.org
Nielegalny handel dziką fauną objął 110 krajów, a Azja stała się głównym węzłem
Analiza konfiskat z lat 2000–2019 pokazuje szybki rozrost nielegalnego handlu dzikimi zwierzętami. Liczba krajów zaangażowanych w ten rynek wzrosła z 49 do 110, a liczba połączeń handlowych skoczyła o ponad 400%. Głównym centrum sieci stała się Azja, która wyprzedziła Europę, przy silnych powiązaniach z Afryką jako ważnym źródłem towaru. Badanie opisuje odporne, międzynarodowe siatki przestępcze handlujące m.in. pangolinami i nosorożcami, co utrudnia egzekwowanie prawa i ochronę bioróżnorodności.
news.mongabay.com
Migracja z Filipin wspiera wzrost gospodarczy w kraju przez edukację i przedsiębiorczość
Badanie pokazuje, że emigracja zarobkowa z Filipin może działać jak narzędzie ograniczania ubóstwa także w kraju pochodzenia. Wyższe płace za granicą zwiększały inwestycje rodzin w edukację, a to później podnosiło lokalne zarobki i skłonność do zakładania firm. Według przytoczonych wyników wzrost dochodu migrantów o 1 odchylenie standardowe wiązał się z 6,7% wzrostem krajowego dochodu per capita w perspektywie 20 lat. Przekazy pieniężne sięgają tam ok. 9% PKB.
aeaweb.org
Przeprogramowane astrocyty usuwały blaszki Alzheimera u myszy po pojedynczym wstrzyknięciu
Zespół z Washington University zmodyfikował astrocyty myszy tak, by dzięki receptorom CAR rozpoznawały amyloid beta i usuwały związane z nim złogi. Terapię podano dożylnie w formie pojedynczego zastrzyku z wektorem AAV. U młodych myszy zapobiegła tworzeniu blaszek, a u starszych z już rozwiniętą chorobą zmniejszyła ich ilość o około 50% po 3 miesiącach. To obiecujący dowód koncepcji, ale na razie tylko u myszy i przed ewentualnym zastosowaniem u ludzi potrzebne są badania bezpieczeństwa.
pnas.org
Stres i niedożywienie we wczesnym dzieciństwie zostawiają ślad w układzie krążenia
Badania Brie Reid z Northeastern University porównały prawie 200 osób w wieku 12–21 lat, z czego około połowę adoptowano z trudnych warunków sierocińców średnio w wieku 16 miesięcy. Mimo wychowania później w zamożnych domach miały one oznaki większego ryzyka sercowo-naczyniowego, w tym sztywniejsze tętnice, więcej tłuszczu trzewnego i stłumioną odpowiedź kortyzolową. Inne duże analizy wskazują, że stresory z dzieciństwa mogą zwiększać ryzyko chorób serca we wczesnej dorosłości o około 60%.
news.northeastern.edu
Nowe lub liczne męty w oku są silniejszym sygnałem odwarstwienia siatkówki niż błyski
Holenderskie badanie retrospektywne z podstawowej opieki zdrowotnej objęło 1181 epizodów mętów ciała szklistego lub błysków z lat 2012–2021. Ryzyko odwarstwienia siatkówki wyniosło 6,1% przy samych mętach, 4,7% przy samych błyskach i 8,4% przy obu objawach jednocześnie. Szczególnie niepokojące były świeżo pojawiające się lub liczne męty, np. ponad 10 albo opisywane jako chmura czy kurtyna. W takich przypadkach zalecana jest pilna konsultacja okulistyczna, by zapobiec utracie wzroku.
doi.org
Mikroplastik w rzekach rośnie w suchych okresach i silnie zależy od sposobu użytkowania terenu
Badanie zlewni w rejonie Portland pokazało, że stężenia mikroplastiku w wodach słodkich były wyższe w porze suchej, w sierpniu, niż w środku pory mokrej, w lutym. Niskie przepływy sprzyjały gromadzeniu cząstek, a w okresach mokrych znaczenie miały wcześniejsze opady. Dominowały fragmenty, często szarego polietylenu. Na poziom zanieczyszczeń mocno wpływały czynniki miejskie, takie jak drogi i gęstość zaludnienia, co może pomóc w planowaniu lokalnych działań ograniczających emisję.
pmc.ncbi.nlm.nih.gov
Pasikonik zmienia kolor z różowego na zielony, dopasowując się do dojrzewania liści
Badacze opisali rzadki gatunek pasikonika Arota festae, który przez około 11 dni stopniowo zmienia barwę z jaskrawo różowej na zieloną. Ma to pomagać w kamuflażu: młode liście w lasach tropikalnych często są różowe lub czerwone, a później zielenieją. To sugeruje, że różowe osobniki nie są tylko przypadkową anomalią genetyczną, lecz elementem strategii obronnej. Zmiana zachodzi stopniowo dzięki przemianom pigmentów wewnątrz ciała, a nie przez szybką kontrolę nerwową.
esajournals.onlinelibrary.wiley.com
